DAROWIZNA – czym jest, jakie skutki wiążą się z jej dokonaniem, w jaki sposóbmożna ją odwołać?

Jeżeli planujemy kogoś obdarować, warto wcześniej poznać zasady, którymi rządzi się umowa darowizny.

1. Darowizna to umowa.

Wbrew częstemu potocznemu rozumieniu pojęcia „darowizna”, jest ona umową, nie zaś aktem jednostronnym. Muszą w niej więc uczestniczyć dwie strony, które łączy wspólna wola. Po jednej stronie występuje darczyńca, który kosztem swego majątku zobowiązuje się przekazać na przykład pieniądze, dom, samochód lub inne przedmioty na rzecz drugiej strony, czyli obdarowanego. Oczywiście, zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie umowy może występować kilka osób.

Częsta w praktyce występuje na przykład taka sytuacja, że rodzice wspólnie obdarowują swoje dziecko lub dzieci.

Darowizna to umowa nieodpłatna (dokonywana jest „pod tytułem darmym”), zatem darczyńca – zasadniczo – nie otrzymuje nic w zamian za świadczenie, które przekazuje obdarowanemu.

2. Niedostatek darczyńcy.

Przepisy wprowadziły jednak, o czym niewiele osób wie, pewien bardzo istotny obowiązek po stronie obdarowanego. Otóż, jeżeli darczyńca, po wykonaniu darowizny, popadnie w niedostatek, może on domagać się od obdarowanego środków, których mu brakuje do utrzymania w zakresie jego usprawiedliwionych potrzeb albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych.

Obdarowany jest zatem obowiązany do takich świadczeń, ale – co istotne – tylko w zakresie jeszcze istniejącego wzbogacenia. Zawsze jednak może zwolnić się z obowiązku dostarczania darczyńcy tych środków, po prostu zwracając mu wartość wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.

3. Akt notarialny.

Umowa darowizny, gdy dotyczy nieruchomości, bezwzględnie musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. W przeciwnym wypadku będzie nieważna.

Co do innych rzeczy lub praw majątkowych zasada ta już nie obowiązuje. Wprawdzie przepisy stanowią o obowiązku złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, ale zastrzegają też, że (pomimo braku formy aktu notarialnego) umowa jest ważna z momentem spełnienia świadczenia (np. przelania przez darczyńcę środków pieniężnych na konto obdarowanego). W praktyce obrotu gospodarczego rzeczywiście najczęściej darowizny w takich sytuacjach dokonywane są bez zachowania formy aktu notarialnego. Uważam, że zdecydowanie warto rozważyć – zwłaszcza gdy są to rzeczy o wysokiej wartości- zawarcie stosownej umowy u notariusza.

4. Odwołanie darowizny.

Należy pamiętać, aby decyzję o przekazaniu w darowiźnie wartościowych przedmiotów majątkowych, w tym szczególnie nieruchomości, podejmować z zachowaniem dużej ostrożności.

Odwołanie darowizny możliwe jest bowiem jedynie wyjątkowo i często wymaga podjęcia działań czasochłonnych, kosztochłonnych oraz niepewnych co do ich skutku.

Przyczyny odwołania darowizny są ściśle określone ustawowo i dotyczą sytuacji bardzo wyjątkowych. Jedną z nich jest rażąca niewdzięczność obdarowanego. Ważne jest tutaj pamiętanie, że osoba uprawniona do odwołania darowizny może to uczynić tylko w okresie roku, licząc od dnia, w którym dowiedziała się o rażącej niewdzięczności obdarowanego. Po tym terminie uprawnienie do odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego wygasa.

Odwołanie darowizny pod względem formalnym polega na tym, że darczyńca składa wobec obdarowanego oświadczenie na piśmie, w którym podaje, iż odwołuje darowiznę, a oświadczenie to dotrze do obdarowanego w taki sposób, że będzie on mógł zapoznać się z jego treścią. W przypadku darowizny nieruchomości samo złożenie oświadczenia nie spowoduje jednak, że własność „wróci” do darczyńcy. Obdarowany musi bowiem przenieść tę własność z powrotem na darczyńcę w sposób przewidziany prawem, czyli- znowu- w formie aktu notarialnego. Często obdarowany uchyla się od zawarcia takiej umowy. Wówczas niemożliwy będzie szybki powrót do stanu sprzed dokonania darowizny. W takiej sytuacji, darczyńca, chcąc odzyskać własność nieruchomości, powinien złożyć odpowiedni pozew do sądu.

5. Darowizna i podatki.

Pamiętajmy, że przy umowach darowizny obdarowany może być zobowiązany do zapłacenia podatku. Przepisy przewidują jednak kwoty wolne od podatku, w pewnych sytuacjach umożliwiają też skorzystanie ze zwolnienia.
Kwoty wolne od podatku zostały od 1 lipca 2023 roku znacznie podwyższone i teraz wynoszą:
– dla I grupy podatkowej (małżonek, zstępni, wstępni, rodzeństwo, ojczym, macocha, pasierb, zięć, synowa, teściowie): 36 120 zł;
– dla II grupy podatkowej (zstępni rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych): 27 090 zł;
– dla III grupy podatkowej (pozostałe osoby): 5 733 zł.

Należny podatek od darowizny oblicza się od nadwyżki podstawy opodatkowania ponad kwotę wolną od podatku- według skal określonych w ustawie o podatku od spadków i darowizn.

Warto także wiedzieć, że członkowie najbliższej rodziny darczyńcy posiadają przywilej skorzystania z nieograniczonej kwotowo możliwości zwolnienia z konieczności zapłacenia podatku od darowizn. Jest to tzw. „0” grupa podatkowa, do której należą: małżonek, zstępni (np. syn, córka, wnuki, prawnuki), wstępni (np. matka, ojciec, dziadkowie), pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha.

Osoby te, gdy przekroczą kwotę wolną od podatku, mogą skorzystać ze zwolnienia. Zasadniczo muszą jednak dopełnić ważnego obowiązku, tj. zgłosić nabycie przedmiotu darowizny właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego- w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego.

Ponadto, w przypadku, gdy przedmiotem nabycia tytułem darowizny są środki pieniężne, a ich wartość doliczona do wartości majątku nabytego dotychczas od tej samej osoby w roku, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, i w okresie 5 lat poprzedzających ten rok przekracza kwotę 36 120 zł – należy udokumentować ich otrzymanie dowodem przekazania na rachunek płatniczy nabywcy, na jego rachunek, inny niż płatniczy, w banku lub spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej lub przekazem pocztowym.

Obowiązek podatkowy przy nabyciu w drodze darowizny powstaje z chwilą złożenia przez darczyńcę oświadczenia w formie aktu notarialnego, a w razie zawarcia umowy bez zachowania przewidzianej formy – z chwilą spełnienia przyrzeczonego świadczenia. Jeżeli natomiast, ze względu na przedmiot darowizny, przepisy wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron (np. przy darowiźnie nieruchomości), obowiązek podatkowy powstaje z chwilą złożenia takich oświadczeń.
Zgłoszenia do urzędu skarbowego o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych dokonuje się na formularzu SD-Z2.

W przypadku niespełnienia warunków, o których mowa wyżej, nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych podlega opodatkowaniu na zasadach określonych dla nabywców zaliczonych do I grupy podatkowej.

Kończąc, nadmienię jeszcze, że obowiązek zgłoszenia nie obejmuje przypadków, gdy wartość majątku ostatnio nabytego doliczona do wartości majątku nabytego dotychczas od tej samej osoby w roku, w którym nastąpiło ostatnie nabycie, i w okresie 5 lat poprzedzających ten rok, nie przekracza kwoty 36 120 zł lub gdy nabycie następuje na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego albo w tej formie zostało złożone oświadczenie woli jednej ze stron.

Adwokat Agnieszka Kapała-Sokalska

Przewijanie do góry